درس الروضة البهیة (فقه ۶) (اللقطة - الدیات)

جلسه ۸۴: کتاب المیراث ۲۲: سهام مقدره ۸

 
۱

خطبه

۲

عبارت خوانی آغازین

۳

مسائل خمس / مسئله دوم / ارث بردن ابوان و اولاد

مسائل خمس

مسئله دوم

بحث در مسئله دوم، بررسی و تمرین برخی از فروض ارث بود:

اگر علاوه بر فرزند میت، ابوان هم وارث باشند، هر کدام از پدر و مادر یک ششم ارث می برند. چند صورت در مسئله وجود دارد:

  • اگر فرزند میت، تنها یک پسر باشد: بعد از اینکه سهم پدر و مادر میت داده شد، ما بقی به پسر داده می شود. 
  • اگر فرزندان میت، دو یا چند دختر باشند: بعد از اینکه سهم پدر و مادر میت داده شد، دو سوم به دختران داده می شود و چیزی هم باقی نمی ماند.
  • اگر فرزندان میت، دختر و پسر باشند: بعد از اینکه سهم پدر و مادر میت داده شد، ما بقی بین فرزندان بر اساس «للذکر مثل حظ الانثیین» تقسیم می شود.
  • اگر فرزند میت، یک دختر باشد: بعد از اینکه سهم پدر و مادر میت داده شد، به دختر، نصف ارث را می دهیم. یک ششم باقی ماند ($\frac{۲}{۶}$ + $\frac{۳}{۶}$ = $\frac{۵}{۶}$). این یک ششم، باید تقسیم شود بین پدر و مادر و دختر میت به نسبت فرضی که می برند. یعنی در واقع، یک سهم پدر، یک سهم مادر و 3 سهم دختر دریافت کرده است. و لذا باید یک ششم باقی مانده را به 5 قسمت تقسیم کنیم و از این 5 قسمت، 3 قسمت به دختر و به هر کدام از پدر و مادر یک قسمت داده می شود. ($\frac{۱}{۶}$ × $\frac{۱}{۵}$ = $\frac{۱}{۳۰}$) (سهم پدر قبل از رد: $\frac{۵}{۳۰}$ / سهم مادر قبل از رد: $\frac{۵}{۳۰}$ / سهم دختر قبل از رد: $\frac{۱۵}{۳۰}$) (سهم پدر بعد از رد: $\frac{۶}{۳۰}$ / سهم مادر بعد از رد: $\frac{۶}{۳۰}$ / سهم دختر بعد از رد: $\frac{۱۸}{۳۰}$)

نکته: البته تقسیم بندی بالا، در صورتی است که ام، حاجب نداشته باشد و الا اگر ام حاجب داشته باشد، از اضافه ما ترک، هیچ بهره ای ندارد. لذا با فرض اینکه مادر حاجب داشته باشد، در مثال بالا، $\frac{۱}{۳۰}$ به مادر داده نمی شود. بنابر این یک ششمی که اضافه آمده است را باید بین پدر و دختر تقسیم کنیم. لذا باید یک ششم را به 4 قسمت تقسیم کنیم و یک قسمت را به پدر، و 3 قسمت را به دختر بدهیم. ($\frac{۱}{۶}$ × $\frac{۱}{۴}$ = $\frac{۱}{۲۴}$) (مقدار اضافی: $\frac{۴}{۲۴}$ است که $\frac{۱}{۲۴}$ برای پدر و $\frac{۳}{۲۴}$ برای دختر است) (سهم کلی پدر: $\frac{۱}{۶}$ + $\frac{۱}{۲۴}$ = $\frac{۵}{۲۴}$ / سهم کلی دختر: $\frac{۳}{۶}$ + $\frac{۳}{۲۴}$$\frac{۱۵}{۲۴}$/ سهم کلی مادر: $\frac{۴}{۲۴}$)

۴

تطبیق مسائل خمس / مسئله دوم / ارث بردن ابوان و اولاد

﴿ ولو اجتمع مع الولد (اگر اجتماع کند در میان ورثه با ولد) ﴾ ذكراً كان أم اُنثى متّحداً أم متعدّداً ﴿ الأبوان (ولد میت + ابوان) فلكلّ ﴾ واحد منهما ﴿ السدس (هر کدام از پدر و مادر یک ششم ارث می برند) ، والباقي (باقی مانده از مال) ﴾ من المال ﴿ للابن ﴾ إن كان الولد المفروض ابناً (اگر ولد میت، تنها یک پسر است، همه باقی مانده به او داده می شود) ﴿ أو البنتين (دو سوم به بنتین داده می شود هیچ چیزی هم اضافه نمی آید) (اگر تنها ولد ابن یا ابناء باشند: مابقی را بالقرابة می برند / اگر بنات باشند: بالفرض است)، أو الذكور والإناث على ما قلناه ﴾ للذكر منهم مثل حظّ الاُنثيين.

﴿ ولهما ﴾ أي الأبوين ﴿ مع البنت الواحدة السدسان ولها النصف (دو ششم به ابوین و نصف به بنت واحد می رسد)، والباقي ﴾ وهو السدس (یک ششم اضافه می آید) ﴿ يردّ ﴾ على الأبوين والبنت ﴿ أخماساً (یک ششم باقی مانده به ابوین بنت واحد بر می گردد) (زیرا مجموع قسمتهایی که پدر و مادر و بنت می گیرند 5 قسمت است ـ یک قسمت پدر، یک قسمت مادر، 3 قسمت دختر ـ) ﴾ على نسبة الفريضة (طبق نسبت فریضه)، فيكون جميع التركة بينهم أخماساً ، للبنت ثلاثة أخماس، ولكلّ واحد منهما خُمس (از ابتدا، مال را 5 قسمت کنیم و یک پنجم به پدر، یک پنجم به مادر و سه پنجم به دختر) (یک پنجمی که هر کدام از ابوان می برند، یک سی ام آن به عنوان رد است و یک ششم آن بالفرض است). والفريضة حينئذٍ من ثلاثين (فریضه را باید از 30 سنجید) ؛ لأنّ أصلها ستّة مخرج النصف والسدس (مخرج مشترک بین دو و 6، 6 است)، ثمّ يرتقي (بالا می رود سهام) بالضرب في مخرج الكسر إلى ذلك (به واسطه ضرب 6 در مخرج کسرمان) .

هذا، إذا لم يكن للاُمّ حاجب عن الزيادة على السدس (این حرف ها، برای وقتی است که مادر، حاجب از زیادی در سدس نداشته باشد) ﴿ ومع الحاجب (اگر اخوة میت، حاجب مادر شدند، دیگر نمی توانیم از یک ششم باقی مانده، چیزی به عنوان ردّ به مادر بدهیم) يردّ ﴾ الفاضل ﴿ على البنت والأب ﴾ خاصّة (آن یک ششم باقی مانده باید بین دختر و پدر میت تقسیم شود) ﴿ أرباعاً (زیرا یک سهم پدر می برد و 3 سهم دختر که مجموعا می شود 4 سهم) ﴾ والفريضة حينئذٍ من أربعة وعشرين (6 قسمت که در اول داشتیم، 4 قسمت هم در اینجا که مجموعا می شود 24 قسمت) ، للاُمّ سدسها أربعة (مادر یک ششم ارث می برد که می شود چهار بیست و چهارم) ، وللبنت اثنا عشر بالأصل (دختر، یک دوم ارث می برد بالفرض ـ همان 12 بیست و چهارم ـ) وثلاثة بالردّ (سه بیست و چهارم هم بالرد ارث می برد) ، وللأب أربعة بالأصل وواحد بالردّ (از آن 24 قسمت، 4 قسمت بالفریضه و یک قسمت هم بالرد به پدر داده می شود).

۵

ادامه فروض مسئله دوم

  • اگر همراه ابوین، دو بنت (فصاعداً) وارث میت باشند، هیچ ردی اتفاق نمی افتد (چون اصلا چیزی اضافه نمی آید که بخواهیم رد کنیم)
  • اگر دو بنت (فصاعداً) همراه با احد الابوین[۱]، وارثان میت باشند،دو سوم برای بنتین است و یک ششم هم برای احد الابوین است. یک ششم اضافه می آید. این یک ششم باقی مانده باید 5 قسمت شود. یعنی باید کل مال را 30 قسمت در نظر بگیریم. سهم بنتین قبل از رد: $\frac{۲۰}{۳۰}$/ سهم احد الابوین قبل از رد: $\frac{۵}{۳۰}$ / مقدار باقی مانده: $\frac{۵}{۳۰}$ که از این مقدار، $\frac{۴}{۳۰}$ به بنتین داده می شود و $\frac{۱}{۳۰}$ به احد الابوین. لذا سهم نهایی احد الابوین: $\frac{۶}{۳۰}$ (یک پنجم) / سهم نهایی بنتین: $\frac{۲۴}{۳۰}$ (چهار پنجم).
  • اگر همراه ابوین (یا احدالابوین) و بنت (یا بنتین فصاعدا)، زوج یا زوجة هم جزو ورثه میت باشند، در اینجا چون میت فرزند دارند، هر کدام از زوج و زوجة سهم ادنی را می برند. ابوین هم دو ششم ارث را میبرند (اگر یکی است که یک ششم) سپس باقی مانده برای اولاد است. در اینجا چند صورت ممکن است به وجود بیاید:

الف) بعد از تقسیم، از فریضه اضافه بیاید: چند حالت:

1) وارث، بنت واحدة، ابوین و زوجة است: نصف به بنت واحد داده می شود. ابوین هم هر کدام یک ششم (دو ششم) و زوجة هم یک هشتم می برد. در اینجا مخرج مشترک می شود 24: ($\frac{۱۲}{۲۴}$ + $\frac{۸}{۲۴}$ + $\frac{۳}{۲۴}$$\frac{۲۳}{۲۴}$) پس $\frac{۱}{۲۴}$ از ما ترک اضافه آمده است.

2) وارث، بنتین، احد ابوین و زوجة است: بنتین دو سوم ارث می برد. احد الابوین هم یک ششم ارث می برد. زوجة هم یک هشتم ارث می برد. مخرج مشترک می شود 24: ($\frac{۱۲}{۲۴}$ +$\frac{۴}{۲۴}$$\frac{۳}{۲۴}$=$\frac{۱۹}{۲۴}$) پس $\frac{۵}{۲۴}$ از ما ترک اضافه آمده است.

3) وارث، بنت واحدة، احد الابوین و زوج است: بنت واحدة نصف، احد الابوین یک ششم و زوج یک چهارم ارث می برد. مخرج مشترک می شود 12: ($\frac{۶}{۱۲}$ + $\frac{۲}{۱۲}$$\frac{۳}{۱۲}$ =$\frac{۱۱}{۱۲}$)

4) وارث، بنت واحدة، احد الابوین و زوجة است: بنت واحد یک دوم ، احد الابوین یک ششم و زوجة یک هشتم ارث می برند. مخرج مشترک می شود 24: ($\frac{۱۲}{۲۴}$ + $\frac{۴}{۲۴}$ +$\frac{۳}{۲۴}$ = $\frac{۱۹}{۲۴}$)

سؤال: در این موارد که با وجود زوج یا زوجة مقداری اضافه می آید، تکلیف چیست؟

پاسخ: مقدار زائد در این موارد، به بنت، بنتین (فصاعدا)، ابوین (یا احد الابوین) پرداخت می کنیم. ولی به زوج یا زوجة، ام (در فرض وجود حاجب) ردی صورت نمی گیرد. لذا در فروض مختلف، بعد از دادن سهم زوج یا زوجة و ام (در فرض وجود حاجب) آن ها را کنار می گذاریم و بقیه ارث را به نسبت سهام، بین بقیه تقسیم می کنیم.


اگر مادر است، حاجب ندارد.

۶

تطبیق ادامه فروض مسئله دوم

﴿ ولو كان بنتان فصاعداً (دو سوم) مع الأبوين (دو ششم) فلا ردّ ﴾ لأنّ الفريضة حينئذٍ بقدر السهام. ﴿ و ﴾ لو كان البنتان فصاعداً ﴿ مع أحد الأبوين (یکی از ابوین) ﴾ خاصّة ﴿ يردّ السدس ﴾ الفاضل (یک ششمی که اضافه آمده است) عن سهامهم عليهم جميعاً ﴿ أخماساً ﴾ على نسبة السهام (چون سهم بنتین فصاعدا چهار ششم است و سهم احد الابوین یک ششم است. یعنی 4 سهم بنتین می برند و یک سهم احد الابوین و لذا می شود 5 قسمت).

﴿ ولو كان ﴾ مع الأبوين أو أحدهما والبنت أو البنتين فصاعداً ﴿ زوج أو زوجة أخذ ﴾ كلّ واحد من الزوج والزوجة ﴿ نصيبه الأدنى (زوج و زوجة، نصیب ادنی را می گیرند) زیرا پای ولد در میان است) ﴾ وهو الربع (زوج) أو الثمن (زوجة) ﴿ وللأبوين السدسان ﴾ إن كانا ﴿ ولأحدهما السدس (ابوین = دو ششم / احد الابوین = یک ششم) ﴾ والباقي للأولاد.

﴿ وحيث يفضل ﴾ من الفريضة شيء (اگر چیزی از فریضه اضافه آمد) ، (صور اضافه آمدن فریضه) بأن كان الوارث بنتاً واحدة (نصف) وأبوين (دو ششم) وزوجة (یک هشتم) (مخرج مشترک که بگیریم می شود بیست و سه بیست و چهارم که یعنی یک بیست و چهارم اضافه می آید) ، أو بنتين (دو سوم) وأحد الأبوين (یک ششم) وزوجة (یک هشتم) (می شود بیست و سه بیست و چهارم که باز یک بیست و چهارم اضافه می آید) ، أو بنتاً (نصف) وأحدهما (یک ششم) وزوجاً (یک چهارم) (یازده دوازدهم می شود که یک دوازدهم اضافه می آید) أو زوجة (یک هشتم) (می شود نوزده بیست و چهارم که پنج بیست و چهارم اضافه می آید) ﴿ يُردّ ﴾ على البنت أو البنتين فصاعداً، وعلى الأبوين أو أحدهما مع عدم الحاجب، أو على الأب خاصّة معه (حاجب) (پس مازاد، به این چند مورد داده می شود) ﴿ بالنسبة ﴾ دون الزوج والزوجة (پس زوج و زوجة از مقدار زائد، بهره ای ندارند. ام هم اگر حاجب داشته باشد ردی به او صورت نمی گیرد).

۷

برخی موارد عول

ب) از فریضه مقداری کم می آوریم: که چند حالت دارد:

1) ابوین + بنتین + زوج یا زوجة: ابوین دو ششم، بنتین دو سوم و زوج یک چهارم ارث می برد (اگر زوجة باشد یک هشتم). در اینجا دو ششم و دو سوم، کل ترکه را در بر می گیرد. و لذا برای سهم زوج یا زوجة کم می آوریم. 

2) بنت واحد + ابوین + زوج: بنت واحد نصف، ابوین دو ششم و زوج یک چهارم ارث میبرد. مخرج مشترک می شود12: ($\frac{۶}{۱۲}$ +$\frac{۲}{۱۲}$ + $\frac{۲}{۱۲}$+$\frac{۳}{۱۲}$$\frac{۱۳}{۱۲}$) پس یک دوازدهم کم آوردیم از ترکه.

3) بنتین (دو سوم) + احد الابوین (یک ششم) + زوج (یک چهارم): مخرج مشتر می شود 12: $\frac{۸}{۱۲}$+$\frac{۲}{۱۲}$+$\frac{۳}{۱۲}$=$\frac{۱۳}{۱۲}$در اینجا هم کم آوردیم از ترکه.

حال باید دید این مقدار را باید از سهم چه کسی کم کرد؟ آیا مانند اهل سنت عول کنیم و نقصان را به همه وارد کنیم. یا طبق قاعده شیعه، به افراد خاص نقصان را وارد کنیم (بنت، بنتین، اخت، اخوات و...). لذا به ابوین، یا زوج و زوجة نقصی وارد نمی شود.

۸

تطبیق برخی موارد عول

﴿ ولو دخل نقص ﴾ بأن كان الوارث أبوين (دو ششم) وبنتين (دو سوم) مع الزوج أو الزوجة ، أو بنتاً وأبوين مع الزوج، أو بنتين وأحد الأبوين معه (زوج) ﴿ كان ﴾ النقص ﴿ على البنتين فصاعداً ﴾ أو البنت ﴿ دون الأبوين (پس ایشان عقیده دارند که به اب هم نقصی وارد نخواهد شد) والزوج ﴾ لما تقدّم .

كما مرّ ﴿ ولو اجتمعا فللاُمّ الثلث مع عدم الحاجب من الإخوة ﴿ والسدس مع الحاجب، والباقي من التركة عن الثلث أو السدس ﴿ للأب .

﴿ الثانية :

﴿ للابن المنفرد المال، وكذا للزائد عن الواحد من الأبناء ﴿ بينهم بالسويّة. وللبنت المنفردة النصف تسمية والباقي ردّاً. وللبنتين فصاعداً الثلثان تسمية والباقي ردّاً. ولو اجتمع الذكور والإناث فللذكر مثل حظّ الاُنثيين .

﴿ ولو اجتمع مع الولد ذكراً كان أم اُنثى متّحداً أم متعدّداً ﴿ الأبوان فلكلّ واحد منهما ﴿ السدس، والباقي من المال ﴿ للابن إن كان الولد المفروض ابناً ﴿ أو البنتين، أو الذكور والإناث على ما قلناه للذكر منهم مثل حظّ الاُنثيين.

﴿ ولهما أي الأبوين ﴿ مع البنت الواحدة السدسان ولها النصف، والباقي وهو السدس ﴿ يردّ على الأبوين والبنت ﴿ أخماساً على نسبة الفريضة، فيكون جميع التركة بينهم أخماساً، للبنت ثلاثة أخماس، ولكلّ واحد منهما خُمس. والفريضة حينئذٍ من ثلاثين؛ لأنّ أصلها ستّة مخرج النصف والسدس، ثمّ يرتقي بالضرب في مخرج الكسر إلى ذلك.

هذا، إذا لم يكن للاُمّ حاجب عن الزيادة على السدس ﴿ ومع الحاجب يردّ الفاضل ﴿ على البنت والأب خاصّة ﴿ أرباعاً والفريضة حينئذٍ من أربعة وعشرين، للاُمّ سدسها أربعة، وللبنت اثنا عشر بالأصل وثلاثة بالردّ، وللأب أربعة بالأصل وواحد بالردّ.

﴿ ولو كان بنتان فصاعداً مع الأبوين فلا ردّ لأنّ الفريضة حينئذٍ بقدر السهام. ﴿ و لو كان البنتان فصاعداً ﴿ مع أحد الأبوين خاصّة ﴿ يردّ

السدس الفاضل عن سهامهم عليهم جميعاً ﴿ أخماساً على نسبة السهام.

﴿ ولو كان مع الأبوين أو أحدهما والبنت أو البنتين فصاعداً ﴿ زوج أو زوجة أخذ كلّ واحد من الزوج والزوجة ﴿ نصيبه الأدنى وهو الربع أو الثمن ﴿ وللأبوين السدسان إن كانا ﴿ ولأحدهما السدس والباقي للأولاد.

﴿ وحيث يفضل من الفريضة شيء، بأن كان الوارث بنتاً واحدة وأبوين وزوجة، أو بنتين وأحد الأبوين وزوجة، أو بنتاً وأحدهما وزوجاً أو زوجة ﴿ يُردّ على البنت أو البنتين فصاعداً، وعلى الأبوين أو أحدهما مع عدم الحاجب، أو على الأب خاصّة معه ﴿ بالنسبة دون الزوج والزوجة.

﴿ ولو دخل نقص بأن كان الوارث أبوين وبنتين مع الزوج أو الزوجة، أو بنتاً وأبوين مع الزوج، أو بنتين وأحد الأبوين معه ﴿ كان النقص ﴿ على البنتين فصاعداً أو البنت ﴿ دون الأبوين والزوج لما تقدّم (١).

﴿ ولو كان مع الأبوين خاصّة ﴿ زوج أو زوجة فله نصيبه الأعلى لفقد الولد ﴿ وللاُمّ ثلث الأصل مع عدم الحاجب وسدسه معه ﴿ والباقي للأب ولا يصدق اسم النقص عليه هنا؛ لأنّه حينئذٍ لا تسمية له، وهذا هو الذي أوجب إدخال الأب فيمن ينقص عليه كما سلف (٢).

﴿ الثالثة :

﴿ أولاد الأولاد يقومون مقام آبائهم عند عدمهم سواء كان الأبوان موجودين أم أحدهما أم لا على أصحّ القولين، خلافاً للصدوق حيث شرط في

__________________

(١) تقدّم في مسألة العول.

(٢) سلف في الصفحة ١٨٣.